معاونت امور موزه هاي آستان قدس رضوي
اولين موزه در آستان قدس رضوي در سال 1324 هجري شمسي در ساختماني به مساحت 1024 متر مربع در صحن امام خميني بنا گرديد. اين موزه به مدت چهل سال تنها موزه آستان قدس رضوي بوده است. با استقرار نظام مقدس جمهوري اسلامي و آغاز تحول بنيادين در تمامي عرصه ها، موزه آستان قدس رضوي نيز مسير توسعه را پيمود و در طي سالهاي پس از انقلاب شكوهمند اسلامي ايران چندين بار دچار تغيير و دگرگوني گرديد. در حال حاضر سازمان كتابخانه ها، موزه ها و مركز اسناد آستان قدس رضوي در زير مجموعه معاونت امور موزه ها داراي سه اداره حفاظت و مرمت آثار فرهنگي پژوهش و معرفي اشياء و گنجينه هاي آستان قدس رضوي به شرح ذيل مي باشد:
اداره حفاظت و مرمت آثار فرهنگي
رييس : آقاي علي اصغر ثابت جازاري تلفن : 2233545
همه آثار و اشيايي كه توسط بشر ساخته شده خواه يك اثر هنري يا ابزار معيشت در معبر يك زمان معين از ميان مي روند و انسان فقط قادر است روند نابودي را به تأخير بياندازد ، توجه به آثار قديمي و تلاش در مسير نگهداري توليدات مهم ادوار مختلف تاريخي و تحويل آنها به نسلهاي آينده به واژگان تعمير، نوسازي، استحكام بخشي كه ريشه در موزه داري دارند باز مي گردد. در اداره حفاظت و مرمت موزه هاي آستان قدس رضوي هر اثر صدمه ديده با روش ويژه همـان اثر مـــرمت مي شود . همچنين در پاره اي از موارد از شيوه مرمت سنتي (نظير بستهاي گياهي) با تلفيق دو شيوه علمي و سنتي مرمت، در بازسازي فلزات، تابلوهاي نقاشي، منسوجات، كتب و نسخ خطي و چوب000 استفاده مي گردد.
اداره پژوهش و معرفي اشياء
رييس: خانم حشمت كفيلي تلفن : 2235329
اداره پژوهش و معرفي آثار در آذرماه 1382 به فضل پروردگار توانا و با عنايت مسئولين محترم به منظور گسترش زمينه‌هاي پژوهشي در جهت شناخت و درك بيشتر و دقيقتر آثار تاريخي –فرهنگي در معاونت امور موزه‌هاي آستان قدس رضوي تشكيل گرديد. اين اداره به عنوان بازوي پژوهشي موزه در نظر دارد با فراهم كردن امكانات پژوهشي و ارائه فعاليتهاي پژوهشي و آموزشي در تقويت جنبه معنوي و فرهنگي آثار هنري گام موثري بردارد و همگام با ديگر سازمانهاي فرهنگي در حفظ و صيانت اين آثار كوشش نمايد، اين آثار كه بخش وسيعي از اشياء خزانه و موزه را تشكيل مي‌دهد شامل تابلوهاي نقاشي، انواع سكه، آثار فلزي، منسوجات، فرش، آثار سفالي، تمبر، ابزار و آلات نجوم و تزئينات معماري مي‌باشد.از طريق وقف، اهدا و خريد گردآمده است و مجموعه بسيار منحصر به فرد را بوجود آورده است.
اهداف و وظايف:
مجموعه اهداف و وظايف اداره پژوهش و معرفي آثار بشرح ذيل مي‌باشد:
- تحقيق و پژوهش‌هاي بنيادي و كاربردي در زمينه آثار موجود در موزه و خزانه آستان قدس رضوي.
- تدوين قوانين و دستورالعملهاي ثبت و مستند سازي آثار
- ثبت و مستند سازي آثار در قالب شناسنامه اشياء، تهيه پرونده علمي، فيلم، عكس.
- ارائه نتايج پژوهش به صورت بروشورهاي موضوعي و تخصصي، مقالات تخصصي و كاتالوگهاي مصور نفيس، و نهايتاً كتابهاي علمي‌و فني.
- طبقه‌بندي و كلاسه‌بندي نظام‌مند (سيستماتيك)اشياء و آثار موزه و خزانه بر اساس ضوابط و استانداردهاي علمي
6- تعامل و ارتباط با مراكز علمي و پژوهشي و موزه‌هاي معتبر جهت كسب تجربه و دانش و يا ارتقاء دانش و مهارت پرسنل و كاركنان متخصص موزه.
- ارائه خدمات مشاوره اي علمي‌و پژوهشي به ادارات و محققان (خواه در درون سازمان و خواه در بيرون سازمان).
- ايجاد بانك اطلاعات و پايگاه داده‌ها به منظور استفاده محققان و پژوهشگران تخصصي.
- پي ريزي بنيان نهادهاي تخصصي علمي‌مانند كتابخانه تخصصي، موزه‌هاي تخصصي، خزانه تخصصي.
- برگزاري جلسات و كلاسهاي آموزشي درون سازمان جهت ارتقاء دانش پرسنل موزه و ارائه نتايج پژوهش‌هاي انجام شده به آنان ( با همكاري كارشناس آموزش سازمان)
- برگزاري همايشهاي تخصصي به منظور ارتقاء علمي‌موزه آستان قدس و تبديل آن به يك مركز علمي‌و آموزشي براي استفاده مقاطع مختلف تحصيلي.
- ارائه طرحها و پيشنهادات خلاق جهت توليد كالاها و محصولات فرهنگي و آموزشي در راستاي ايجاد ارزش افزوده.
- كارشناسي شيء قبل از هرگونه اقدام براي ثبت يا پذيرش شيء.
بخشهاي زيرمجموعه اداره پژوهش:
بخشهاي مختلف اين اداره كه پيگيري وظايف و اهداف ياد شده را بر عهده دارند بشرح زير است:
الف- واحد پژوهش:
اداره پژوهش و معرفي هم اكنون داراي شش گروه پژوهشي در زمينه‌هاي 1- سكه 2-تزئينات وابسته به معماري 3- هنرهاي تجسمي 4- فرش و منسوجات 5- تمبر 6- باستان شناسي مي‌باشد.
كه انجام امور پژوهشي و اطلاع رساني در زمينه آثار موجود در موزه را بر عهده دارند.
ب- كتابخانه تخصصي:
كتابخانه تخصصي موزه‌ها با توجه به نياز كارشناسان اين اداره، به يك كتابخانه پژوهشي در زمينه تاريخ هنر، موزه داري و مرمت در سال 1382 به صورت كتابخانه تخصصي رسميت يافت.
اين كتابخانه هم اكنون زيرنظر اداره پژوهش با نام «كتابخانه تخصصي، مركز اسناد و آرشيو موزه‌هاي آستان قدس رضوي»به پژوهشگران و محققان داخلي و خارجي و دانشجويان رشته‌هاي مختلف به ارائه خدمات مي‌پردازد. و افزون بر 5000 عنوان كتاب دارد كه با توجه به زمينه كار اداره موزه‌ها و بر مبناي كتاب و منابع وقفي، اهدايي، كتب خريداري و كتب اماني (از مخزن كتابخانه مركزي)تهيه شده است. همچنين در اين واحد مواد و منابع مكتوب ديگري چون مجموعه اسناد و مقالات، نشريات تخصصي ادواري، پايان نامه‌ها و نيز مجموعه سمعي بصري از جمله (عكس، اسلايد، نگاتيو، نوارهاي صوتي، فيلمها، ديسكت و CD) موجود مي‌باشد.
اداره گنجينه ها
رييس: آقاي محمد باقر كفشدار طوسي تلفن : 2235330
درحال حاضر مجموعه موزه هاي آستان قدس رضوي متشكل از دوازده گنجينه به قرار ذيل مي باشد:
گنجينه قرآن و نفايس
اهميت اين گنجينه به صحف و قرآنهاي نفيس آن از جمله قرآنهاي منسوب به امام علي (ع)، امام حسن (ع)، امـام حسين (ع)، امـام سجاد (ع) و امـام رضا (ع) مي باشد. قرآنهاي اين گنجينه به خط خطاطان مشهور جهان اسلام،با تذهيب و طرحهاي زيبا و ظريف و بر روي پوست آهو يا ورقهاي كم نظير و ارزشمند نوشته شده اســت. شگفتيهاي اين گنجينه چنان بي منتهاست كه خضوع و تجليل تماشــاگران را مضــاعف مي سازد.
گنجينه تخصصي فرش
اين مجموعه شامل سي و هفت تخته قالي و قاليچه است كه از ميان نفيس ترين فرشهاي موجود در آستان قدس رضوي انتخاب شده است. بافت ظريف و لطيف، طرحها و نقش مايه هاي بديع و رنگهاي موزون قاليهاي اين گنجينه بسيار چشمگير است. از آن جمله قالي هفت شهر عشق (كه نماي هفت شهر مقدس مكه ، مدينه ، نجف ، كربلا ، كاظمين ، سامرا و مشهد در آن بافته شده است) و قالي گلابتون (كه در آن تارهايي از ابريشم با رشته نازك طلا يا نقره پيچيده شده است) را مي توان نام برد.
گنجينه هداياي مقام معظم رهبري
طبقة همكف ساختمان موزة قرآن به مساحت 400 متر مربع فضاي نمايشي از سال 1373 ش به محل نمايش هداياي مقام معظم رهبري اختصاص يافته است . اشياء اين گنجينه شامل آثار هنري ( تابلوهاي خط و تذهيب ، نقاشي ، فرش ، تراش روي شيشه ، معرق چوب ، معرق صدف ، سوزن دوزي ، قلمزني روي مس ) . انواع ظروف ( چيني ، كريستال ، نقره ... ) ، ماكتها ، مدالها و ... مي باشد كه توسط شخصيتهاي ملي و خارجي به مقام معظم رهبري آيت الله خامنه اي هديه شده است .
گنجينه تاريخ مشهد
آثار اين بخش گذشته از امتياز هنري و تاريخي به علت ذكر تاريخ و نام سازنده و محل ساخت از اهميت خاصي برخوردار است . اغلب اين آثار كه توسط زائران امام رضا (ع) اهدا شده را مي توان در دو بخش تقسيم كرد. الف- ابزار و ادواتي كه در حرم مطهر كاربرد داشته است نظير ابريق، گلگير شمع، قفل ها ب- آثار مربوط به بناي حرم مطهر، همچون ضريح قديمي، محراب ها، كاشي ها.
گنجينه سكه و مدال
يكي از گنجينه هاي نفيس آستان قدس رضوي، مجموعه سكه ها و مدالهاي آن است كه در حال حاضر برحسب ظرفيت مكان از بين صدها سكه و مدال خزانه آستان قدس رضوي، تعداد 407 سكه از دوره هاي سلوكي، اشكاني، ساساني، خلفاي اموي، ساماني، آل بويه، خلفاي عباسي، غزنوي، سلجوقي و صفويه به همراه 99 عدد مدال به نمايش گذاشته شده است. سكه هاي ولايتعهدي امام رضا(ع) به تاريخ 202 و203 هجري قمري از جمله سكه هاي بسيار نفيس اين مجموعه است.
گنجينه تمبر و اسكناس
در اين موزه از يكصد و هشتاد كشور جهان، حدود پنجاه هزار قطعه تمبر، برحسب ترتيب زماني و دوره هاي تاريخي در دو بخش در معرض نمايش قرار گرفته است.
الف- تمبرهاي ايراني، شامل دوره هاي قاجار، پهلوي و جمهوري اسلامي ايران
ب- تمبرهاي خارجي، تمبرهاي متعلق به هر كشور برحسب قاره هاي پنجگانه جهان، اولين تمبر پستي ايران معروف به تمبر شيـر و خورشيد متعلق به زمـان ناصـرالــدين شـاه قاجار و تمبر نيمه ناصري (به علت گران بودن قيمت تمبر آنها را نصف مي كردند) از جمله تمبرهاي ارزشمند اين مجموعه مي باشند.
گنجينه ظروف
در اين گنجينه بيش از صد و پنجاه عدد ظرف از دوره هاي مختلف تاريخي به نمايش درآمده است. از آن جمله ديس چيني هشت پرآبي، سفيد با نقش اژدها و سيمرغ، نماد امپراطور و ملكه يا آسمان و زمين، متعلق به قرن 16 ميلادي.
گنجينه سلاحهاي گرم و سرد
در اين گنجينه ابزار و ادوات رزمي تاريخي در معرض نمايش است. از آن جمله شمشير فولادي با دسته عاج مزين به نقوش و كتيبه زركوب روي تيغه و تبرزين فولادي زركوب قلمزني شده با دسته چوبي و روكش چرمي.
گنجينه ابزار نجوم و ساعت
در اين مجموعه انواع اسطرلاب، تلسكوپهاي شكستي و انعكاسي، كره هاي جغرافيايي، قطب نما، سمت يابها و ساعتهاي ديواري، پاندولي، روميزي به نمايش گذاشته شده است . از آن جمله مي توان از ساعت آفتابي با صفحه سنگي و اعداد رومي ساخته شده در سال 1733 ميلادي نام برد.
گنجينه صدف و حلزون هاي دريايي
اين مجموعه هزار و سيصد قطعه صدف و حلزون ، عجايبي از شگفتيهاي خلقت آفريدگار را در برابر تماشاگر به نمايش مي گذارد. اين مجموعه توسط آقاي محمد سعيد فواد وهبه به آستان قدس رضوي اهداء شده است.
گنجينه هنر نقاشي
در اين موزه آثار هنرمندان برجسته ايراني و خارجي به نمايش گذاشته شده است. از آن جمله مي توان به آثار پنجمين روز آفرينش، عصر عاشورا، يتيم نوازي حضرت علي(ع) و اولين پيام از استاد فرشچيان، منظره شهر، و اثر ويليام جيمز اشاره نمود.
جواد صیافی دانشجوی ارشد کتابداری و اطلاع رسانی