مارک چیست؟

مارك يا فهرستنويسي ماشين‌خوان ، نظام برچسب‌گذاري عناصر كتابشناختي براي ذخيره الكترونيك است و با استفاده از آن مي‌توان داده‌هاي موجود در يك فهرستبرگه را به‌گونه‌اي آماده ساخت كه برنامه موجود در رايانه بتواند همه آنها را بخواند و برابر دستور بر روي هر داده عمل كند.

تاريخچه. پيشينه مارك از اواخر دهه 1950 آغاز مي‌شود، يعني زماني كه در كتابخانه كنگره امريكا امكان تهيه داده‌هاي فهرستنويسي به شكل ماشين‌خوان مورد بررسي قرار گرفت. تلاش‌هايي كه در اين زمينه انجام شد سرانجام به تهيه فرمت مقدماتي منجر شد كه ماركِ يك نام گرفت. مارك يك، پس از هشت ماه آزمايش در شانزده كتابخانه كه نماينده انواع كتابخانه‌هاي امريكا بودند و با بهره‌گيري از همكاري نمايندگان كتابخانه ملي بريتانيا، در ژانويه 1968 با عنوان >فرمت مارك دو:فرمت تبادل داده‌هاي كتابشناختيانتشار يافت.  

نسخه مقدماتي فرمت مارك دو متعلق به كتابخانه ملي بريتانيا، كه كار بر روي آن تقريبآ همزمان با مارك دو كتابخانه كنگره آغاز شده بود، در ژوئن 1968 بانام >طرح‌هاي خدماتي ركورد مارك منتشر شد. كتاب>خصوصيات مارك دو كتابخانه ملي بريتانيا  مدتي بعد، يعني مارس 1969، به چاپ رسيد.

 

مارك كتابخانه ملي بريتانيا كه بعدها به‌نام مارك انگلستان شهرت يافت، از همان آغاز، مسيري جدا از مارك كتابخانه كنگره، كه بعدها بيشتر مارك امريكا  ناميده شد، در پيش گرفت. از جمله مهم‌ترين عواملي كه بر اين جدايي تأثير گذاشت، تفاوت ميان ويرايش‌هاي بريتانيايي و امريكايي قواعد فهرستنويسي انگلوامريكن بود. عامل مهم ديگر، كاربرد متفاوت اين دو مارك بود: مارك امريكا در مرحله نخست، براي تهيه رايانه‌اي فهرستبرگه‌هاي كتابخانه كنگره به‌صورت فهرستگان ملي (ان.يو.سي.)  طراحي شد، در حالي كه مارك انگلستان براي توليد رايانه‌اي كتابشناسي ملي بريتانيا (بي.ان.بي.) ساخته شد.

 

فرمت‌هاي ملي كه بعد از اين دو فرمت ساخته شدند هر يك به دلايلي برمبناي يكي از دو فرمت فوق طراحي شدند. مثلا فرمت‌هاي مارك كانادا در 1974؛ مارك فرانسه، به نام اينترمارك ، در 1974؛ و مارك اسپانيايي؛ به‌نام ايبرمارك، در 1976؛ از جمله فرمت‌هايي بودند كه بر پايه مارك امريكا ساخته شدند. از سوي ديگر، مارك استراليا در 1973؛ مارك تايلند  در 1976؛ مارك ايتاليا، به نام آنا مارك ، در 1977؛ و مارك سنگاپور، به‌نام سينگ مارك، در 1979 از فرمت‌هايي بودند كه برپايه مارك انگلستان ساخته شدند.

هنگامي كه در 1977 فرمت مارك جهاني به‌نام يوني‌مارك، به‌عنوان راه حلي براي مشكل فرمت‌هاي متفاوت (كه امكان تبادل رايانه‌اي داده‌ها را دشوار ساخته بودند) توسط مهار جهاني كتابشناختي و برنامه مارك بين‌المللي ايفلا پديد آمد، تحولي در ساخت فرمت‌هاي مارك ايجاد شد. با پيدايش يوني مارك، شماري از فرمت‌هاي بعدي به سوي اين مارك نوين گرايش يافتند. فرمت‌هايي مانند مارك افريقاي جنوبي، به‌نام سامارك،در 1980؛ مارك ژاپن  در 1981؛ مارك تايوان، به نام مارك چيني ، در 1981؛ و مارك كرواسي در 1989، جزء نخستين فرمت‌هايي بودند كه برپايه يوني‌مارك طراحي شدند. كشورهاي ديگر از جمله ايتاليا، فرانسه، هند، و يونان نيز به‌زودي به اين گروه پيوستند. آمار نشان مي‌دهد كه تا 1994، بيست كشور به‌طرق گوناگون از فرمت يوني مارك استفاده مي‌كرده‌اند. تا 1999 نيز، حداقل 51 مؤسسه در 41 كشور، براي پردازش يا تبادل داده‌ها از يوني‌مارك استفاده مي‌كردند.

اكنون دو گرايش در روند توليد مارك‌ها به‌چشم مي‌خورد: گرايش اول، طراحي فرمت‌هاي ملي برمبناي يكي از دو فرمت يوني‌مارك و مارك امريكا؛ زيرا مارك انگلستان، به‌دلايلي، از اين نقطه‌نظر كمتر مورداستفاده قرار مي‌گيرد. گرايش دوم، روند روبه‌افزايش تلاش براي يكسان‌سازي هرچه بيشتر فرمت‌هاست؛ زيرا هرچه تفاوت‌هاي موجود ميان فرمت‌هاي مختلف كمتر شود امكان تبادل رايانه‌اي داده‌هاي فهرستنويسي و كتابشناختي بيشتر مي‌شود. از جمله اين تلاش‌ها مي‌توان به ديدار نمايندگاني از كتابخانه كنگره امريكا و كتابخانه بريتانيا در 1994 اشاره كرد كه با هدف هماهنگ‌سازي و ساده‌سازي دو فرمت مارك امريكا و مارك انگلستان، در راستاي افزايش سازگاري ميان دو فرمت، انجام گرفت.

مارك ايران. نخستين بررسي‌ها بر روي فرمت مارك ايران را نگارنده در قالب رساله دكتراي خود در 1946 انجام داد و در آن فرمت يوني‌مارك به‌عنوان مبناي گسترش مارك ايران پيشنهاد شد .

كتابخانه ملي ايران سه سال پس از آغاز فهرستنويسي رايانه‌اي در 1376 طرحي را در مورد "مارك ايران" به شوراي پژوهش‌هاي علمي كشور پيشنهاد كرد. كتابخانه ملي در فروردين 1377 كميته ملي مارك ايران را تشكيل داد و مارك جهاني را براي ايران برگزيد و آن را با نيازهاي فهرستنويسي كتاب‌هاي فارسي و عربي برمبناي تجربيات كتابخانه ملي منطبق كرد. مارك ايران فرمتي است براي ذخيره، بازيابي، و تبادل اطلاعات كتابشناختي كه برمبناي استانداردهاي
بين‌المللي توصيف كتابشناسي (آي.اس.بي.دي.) و با درنظر گرفتن ويژگي‌هاي فهرستنويسي فارسي بر اساس فرمت يوني مارك طراحي شده است.

دستنامه مارك ايران به‌عنوان نخستين تجربه كتابخانه ملي فقط براي تك‌نگاشت‌ها تهيه شده است و پيايندها، مواد ديداري و شنيداري، مواد جغرافيايي، و فايل‌هاي رايانه‌اي را دربرنمي‌گيرد.

(برگرفته از دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی)

فدراسيون بين‌المللي آرشيوهاي تلويزيون (فيات)

فيات مؤسسه‌اي غيرانتفاعي و بين‌المللي است كه در 13 ژوئن 1977 در رم، با شركت و عضويت مؤسسه سخن‌پراكني بريتانيا (BBC)، راديو ـ تلويزيون ايتاليا (RAI)، مؤسسه ملي مواد ديداري ـ شنيداري فرانسه (INA)، و راديو ـ تلويزيون آلمان  (ARD)تأسيس شد. در حال حاضر (سال 2005) تعداد 180 مؤسسه و آرشيو، از 70 كشور در اين فدراسيون عضويت دارند. فدراسيون آرشيوهاي تلويزيوني كه به "فيات" (اختصار آغازين نام فرانسوي آن) شهرت دارد، حرفه‌اي‌ترين سازمان در حوزه آرشيوهاي مؤسسات راديو و تلويزيوني در دنياست. اعضاي آن عبارتند از: سازمان‌هاي راديو ـ تلويزيوني دولتي و بخش خصوصي، آرشيوهاي ملي ديداري ـ شنيداري، و برخي شركت‌هاي فني كه با فعاليت‌هاي راديو ـ تلويزيوني سروكار دارند. فيات انجمني حرفه‌اي است كه براي ايجاد روابط بهتر و بيشتر در بين آرشيوهاي ديداري ـ شنيداري، آرشيوهاي تلويزيوني، آرشيوهاي چندرسانه‌اي، و كتابخانه‌هايي كه مجموعه‌هاي نوارهاي مغناطيسي ديداري ـ شنيداري دارند، فعاليت مي‌كند. 

اهداف فيات عبارتند از: برگزاري جلسات تبادل اطلاعات و گردهمايي براي مبادله دانش و تجربه بين اعضا، تشويق اعضا به بررسي و مطالعه درباره موضوعات تخصصي براي توسعه و استفاده بيشتر از آرشيوهاي ديداري ـ شنيداري، وضع و تعيين استانداردهاي بين‌المللي در همه موضوع‌هاي اصلي مربوط به آرشيوهاي رسانه‌اي ديداري ـ شنيداري، ترويج استانداردهاي حرفه‌اي و به‌كارگيري آنها در آرشيوهاي تلويزيوني، حمايت و ياري رساندن به آرشيوهاي تلويزيوني جديدالتأسيس، هشدار و آگاهي دادن به مسئولان آرشيوهاي ديداري ـ شنيداري و حكومت‌ها نسبت به ضرورت حفظ و نگهداري منابع تلويزيوني و بهره‌گيري از آنها در مطالعات و تحقيقات تاريخي و فرهنگ روزگار معاصر.

فيات براي دستيابي به اهداف خود، گردهمايي‌هاي محلي و منطقه‌اي و همچنين سمينارها و كنفرانس‌هاي بين‌المللي برگزار مي‌كند. حوزه‌هاي اساسي فعاليت‌هاي حرفه‌اي فيات كه در گردهمايي‌ها و همايش‌هاي آن مورد بررسي قرار مي‌گيرند عبارتند از: حفظ و نگهداري منابع، سياست‌هاي لازم براي انتقال و تبديل منابع تلويزيوني در محيط‌هاي فراداده‌اي، فهرستنويسي و سندپردازي، مديريت رسانه‌اي، دستيابي بهتر به منابع، استفاده تجاري از آرشيوهاي تلويزيوني، تشويق اعضا به توليدات ديداري ـ شنيداري بر اساس منابع آرشيوي (به خصوص در زمينه توليدات فرهنگي و تاريخي)، كمك به حل مسائل و مشكلات حقوقي و حقوق مالكيت فكري.

بالاترين قدرت تصميم‌گيري و اجرايي فيات، مجمع عمومي آن است كه هر دو سال يك‌بار، همزمان با برگزاري كنفرانس سالانه، تشكيل جلسه مي‌دهد. همه اعضا و اعضاي افتخاري فيات عضو مجمع عمومي هستند و مي‌توانند در آن شركت كنند. در مجمع عمومي، از طريق انتخابات مستقيم و با رأي اعضا، دوازده عضو شوراي اجرايي براي دو سال انتخاب مي‌شوند. اين شورا مسئوليت اجرايي پيشبرد اهداف و مأموريت‌هاي فيات را برعهده دارد. رئيس شورا از طريق مجمع عمومي انتخاب مي‌شود، ولي دبيركل، خزانه‌دار، و معاون رئيس را رئيس شورا از بين اعضاي شوراي اجرايي انتخاب و منصوب مي‌كند. فيات چهار كميسيون تخصصي دارد:

1. كميسيون مديريت رسانه‌اي. وظيفه اين كميسيون، مطالعه و بررسي آخرين پيشرفت‌هاي فناوري در حوزه فعاليت آرشيوهاي ديداري ـ شنيداري است تا بتواند اعضا را از آخرين اطلاعات و ابزارهاي چند رسانه‌اي و مشكلات فني براي حفظ و نگهداري و ديجيتالي كردن منابع آرشيوها آگاه نمايد؛

2. كميسيون توليد و برنامه. ضوابط حفظ و نگهداري، ترويج و تشويق استفاده و بهره‌گيري از آرشيوها، بازاريابي، مديريت مالكيت حقوقي، و تعيين و اهداي جوايز فيات برعهده اين كميسيون است. فيات هر ساله به بهترين عضو كه در زمينه حفظ و نگهداري منابع بهترين و بيشترين فعاليت را داشته باشد، جايزه‌اي اهدا مي‌كند؛

3. كميسيون مطالعات و پژوهش‌هاي تلويزيوني. وظيفه آن بررسي امكانات بهره‌گيري علمي از آرشيوهاي عضو است؛ و

4. كميسيون آموزش. مبادله دانش، برگزاري دوره‌هاي آموزشي (سمينارها و كارگاه‌ها)، و دوره‌هاي آموزش تخصصي از مهم‌ترين وظايف اين بخش است. از آنجاكه مشكلات آرشيوهاي ديداري ـ شنيداري، به‌خصوص در زمينه حفظ و نگهداري، به دلايل فني يا شرايط خاص جغرافيايي، در مناطق مختلف دنيا متفاوت است، فيات اقدام به تشكيل "گروه‌هاي منطقه‌اي" كرده است، تا بتواند نيازهاي منطقه‌اي را تأمين كنند. در اين مورد مي‌توان از گروه امريكاي لاتين، و گروه بالتيك نام برد. اين گروه‌ها مي‌كوشند با برگزاري كارگاه‌ها و دوره‌هاي آموزشي و تبادل اطلاعات و تجربيات به آرشيوهاي ديداري ـ شنيداري منطقه، كه عضو فيات هستند، كمك و ياري برسانند.

فيات مي‌كوشد با انتشار نشريات ادواري، كتاب، و همچنين ايجاد پايگاه اينترنتي، اعضا و علاقه‌مندان را در جريان آخرين اطلاعات و تغييرات فناوري در حوزه فعاليت‌هاي آرشيوهاي ديداري ـ شنيداري و رسانه‌اي قرار دهد. همچنين فيات با سازمان‌هاي مشابه، از جمله فدراسیون بین المللی آرشیوهای فیلم (فیات)، فدراسیون بین المللی کتابداری (ایفلا) ، و فدراسيون بين‌المللي آرشيوهاي صدا (آيسا) به‌خصوص در زمينه حفظ و نگهداري منابع ميراث ديداري ـ شنيداري  همكاري نزديكي دارد.

سازمان راديو ـ تلويزيون ملي ايران، در 1356 (سال تأسيس فيات) عضو اين فدراسيون شد. اما پس از انقلاب اسلامي عضويت سازمان صداوسيما در آن به حالت تعليق درآمد.

(برگرفته از دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی)

اینترانت چیست؟

اينترانت شبكه‌اي رايانه‌اي است كه از زبان مشترك ارتباطي شبكه جهاني اينترنت براي تبادل داده‌ها استفاده مي‌كند و تمام خدمات اينترنت، از جمله پست الكترونيكي، تار جهان‌گستر، انتقال فايل (FTP)، گروه‌هاي خبري  و تله كنفرانس را در شبكه‌اي اختصاصي براي استفاده‌كنندگان مشخص آن شبكه ارائه مي‌دهد و لزومآ به اينترنت متصل نيست. تفاوت اساسي ميان شبكه اينترانت و ساير شبكه‌ها در آن است كه اين شبكه براساس پروتكل‌هاي اينترنت نظيرTCP/IP   و HTTP  شكل مي‌گيرد. هدف اصلي  از نصب اينترانت‌ها تسهيل ارتباطات و به اشتراك گذاشتن منابع - اعم از سخت‌افزاري - است؛ كه به اشتراك گذاشتن منابع اطلاعاتي نقش عمده‌اي در اين نظام دارد.

تاريخچه. اينترانت خود تاريخچه‌اي مستقل ندارد، زيرا يكي از دستاوردهاي اينترنت به‌شمار مي‌رود و در واقع چند سالي پس از آنكه اينترنت پا به عرصه جهاني گذاشت، اينترانت و اكسترانت نيز پديد آمد. بنابراين، براي آشنايي با تاريخچه اينترانت، ناگزير بايد چگونگي شكل‌گيري اينترنت را مرور كرد؛ به همين سبب در دنيا سال 1995 را سال اينترنت، سال 1996 را سال اينترانت، و سال 1997 را سال اكسترانت نام‌گذاري كرده‌اند.

در ايران، از اواسط سال 1374 كه نرم‌افزار سيستم عامل شبكه (NT SERVER) شركت رايانه‌اي نت اسكيپ  وارد كشور شد، به سبب سهولت نصب اينترانت‌ها بر روي اين سيستم عامل شبكه، نصب اينترانت‌ها آغاز گرديد و از آن زمان تاكنون، اين جريان در دنيا و ايران رشد فزاينده‌اي داشته است. به‌طور مثال، وزارت كشاورزي ايران در همان سال توانست از خدمات شبكه اينترنت استفاده كند؛ سپس اداره كل آمار و اطلاعات اين وزارتخانه، با ايجاد اينترانت، اطلاع‌رساني و ارائه خدمات به متقاضيان را با روشي آسان و سريع به انجام رساند. در اين شبكه، خدمات اطلاعاتي از جمله اخبار و رويدادها، آمار كتاب‌هاي موجود در كتابخانه اداره كل آمار و اطلاعات و ارتباط با سايت‌هاي كشاورزي مربوط عرضه مي‌شود. همچنين اطلاعات سازماني و برنامه‌هاي كاربردي مانند نظام زراعت يا هزينه توليد محصولات كشاورزي و هواشناسي نيز در دسترس متقاضيان قرار مي‌گيرد. علاوه بر آن، تصاويري از ديدني‌هاي ايران همراه با موسيقي نيز قابل بازيابي است.

كاربردها. اطلاع‌رساني، ارتباطات، بازاريابي و فروش، آموزش از راه دور، كار از راه دور، تصميم‌گيري بهينه مديريت بانكداري و اقتصاد و كار و كاريابي، كاربردهاي اصلي اينترانت‌ها هستند. در زمينه اطلاع‌رساني با توجه به قابليت چند رسانه‌اي*ها و ارائه اطلاعات روزآمد، مي‌توان به ارائه اطلاعات در زمينه‌هاي مختلف از جمله نشريات، اطلاعيه‌ها، بخشنامه‌ها، پرونده‌هاي كاري، اطلاعات تخصصي، اطلاعات مشتريان، رقبا و كاربران، اخبار، و جز آن اشاره كرد. ارائه الكترونيكي اين اطلاعات خود موجب كاهش استفاده از كاغذ مي‌شود و در نهايت كاهش هزينه و زمان را براي شركت‌ها به دنبال خواهد داشت. از اين روش مي‌توان براي توزيع اطلاعات به‌دست آمده از اينترنت استفاده كرد.

در زمينه ارتباطات، اينترانت‌ها باعث تسهيل ارتباطات ميان اعضاي يك سازمان با مشتريان و رقبا و سازمان‌هاي بيروني خواهند شد كه به‌طور نمونه مي‌توان به جمع‌آوري نظرات، شكايات، و آگاه كردن مديران از مسائل را نام برد؛ يا ارتباط افراد هم انديشه در موضوعات خاص كه خود باعث ايجاد نوآوري‌ها، خلاقيت‌ها، و ابتكارها در زمينه‌هاي مختلف مي‌شود.

در زمينه بازاريابي و فروش مي‌توان تبليغات جهت معرفي محصولات، در نهايت سفارش از مشتري، دريافت پيشنهادات و انتقادات از مشتري، انجام و پيگيري عمليات فروش، ارائه خدمات پس از فروش، انجام هماهنگي‌هاي لازم با مشتري و گزارش پيشرفت سفارش به مشتري و به‌طور كلي فروش از راه دور را نام برد.