دیدگاهی نو بر کتابداری

آموزش كتابداري نوين در دانشگاه فردوسي (مشهد) قبل از ايجاد كتابخانه مركزي و مركز اسناد دانشگاه آغاز شد. نخستين دوره آموزش كتابداري در سال 1349 توسط مركز خدمات كتابداري ايران در دانشگاه مشهد برگزار گرديد كه طي آن كتابداران دانشگاه با آخرين يافته‌هاي كتابداري جديد در آن زمان آشنا شدند. پس از اين دوره بود كه دانشگاه مشهد تصميم به تاسيس كتابخانه مركزي و مركز اسناد در سال 1350 گرفت. اين مركز با تلاشهاي استاد فرزانه جناب آقاي مجذوب صفا به عنوان نخستين مركز رسمي خدمات كتابداري در دانشگاه فردوسي مشهد آغاز به كار نمود. به دنبال آن كتابداران دانشگاه با اعزام به تهران و گذراندن دوره‌هاي كوتاه مدت در مركز خدمات كتابداري ايران (1351)، كتابخانه مركزي دانشگاه را به صورت واحد آموزش كتابداري براي دانشگاه درآورند.

تابستان سال 1354 شاهد برپايي نخستين دوره آموزش كتابداري در كتابخانه مركزي بوديم كه توسط كتابداران آموزش ديده اين مركز برگزار گرديد و در پايان دوره به شركت كنندگان گواهينامه رسمي داده شد. افزون بر اين كليه كتابداران دانشگاه فردوسي‌ ( مشهد) به هنگام آغاز به كار در كتابخانه ملزم به گذراندن يك دوره كارآموزي در كتابخانه مركزي بودند كه اين كار هنوز هم ادامه دارد.

پس از اين مقدمه كوتاه مي‌پردازيم به تقسيم‌ بندي رسمي آموزشهاي گوناگون توسط گروه علوم كتابداري و اطلاع رساني دانشگاه فردوسي (مشهد) كه از بدو تأسيس گروه ارائه گرديده است. آموزشها را مي‌توان به مقوله های زير تقسيم بندي نمود:

1-    آموزش كتابداري به صورت تك درس

2-    آموزش كتابداري در قالب دوره‌هاي‌ كوتاه مدت

3-    آموزش در غالب گرايش كتابداري براي ساير رشته‌ها

4-    آموزش دوره كارداني كتابداري

5-    آموزش دوره كارشناسي كتابداري (روزانه)

6-    آموزش دوره كارشناسي كتابداري (شبانه)

7-    آموزش دوره كارشناسي ارشد كتابداري

8-    آموزش دوره دكتراي كتابداري

آموزش كتابداري به صورت تك درس

اين آموزش در قالب دو درس دو واحدي در سال 1356 در سطح دانشگاه به صورت انتخابي ارائه گرديد. پس از انقلاب فرهنگي، با تصويب شوراي انقلاب فرهنگي درس«آشنايي با كتابخانه و اصول كتابداري» (2واحد) براي دانشجويان رشته علوم تربيتي به صورت اجباري و براي برخي از گروههاي آموزشي به شكل اختياري ارائه گرديد. هدف از ارائه اين دو واحد درسي،آشنائي دانشجويان ساير رشته با كتابخانه و منابع آن است ( در نيمسال اول تحصيلي) اميد مي‌رود در سالهاي آتي براي تمامي دانشجويان تازه وارد به صورت درس اجباري ارائه گردد.

آموزش در قالب گرايش كتابداري براي ساير رشته‌ها

دروس كهاد كتابداري (به صورت یک رشته فرعی) از سال تحصيلي 58-57 تا تعطیلی دانشگاهها در سال 1360، از سوي گروه علوم كتابداري و اطلاع رساني در غالب 30 واحد درسي در سطح دانشگاه فردوسي (مشهد) ارائه می گرديد. دانشجويان ساير رشته‌ها كه در دوره كارشناسي داراي واحد كهاد (گرايش) بودند مي‌توانستند با گذراندن اين دروس علاوه بر رشته تخصصي خود آماده كار در كتابخانه‌ها شوند. اين گرايش پس از انقلاب فرهنگي و تجديد نظر در دروس دانشگاهها از نظام آموزش كتابداري حذف شد.

آموزش دوره‌هاي كوتاه مدت كتابداري

با ايجاد دوره‌هاي آموزش آزاد در سطح دانشگاه مشهد در نيمه دوم سال 1356، برنامه ريزي و تدريس دوره كتابداري اين آموزشها به گروه كتابداري واگذار گرديد.

شركت كنندگان در اين كلاسها تمامي علاقمندان به حرفه كتابداري بودند كه در ميان آنها شاغلين در كتابخانه‌هاي گوناگون شهر مشهد و داوطلبان آزاد به چشم مي‌خورد. اين دوره در واقع نخستين تجربه آموزش كوتاه مدت كتابداري گروه به شمار مي‌رود.

پس از بازگشائي دانشگاهها در سال 1363 و ازسرگيري فعاليت‌هاي اين گروه دو دوره كوتاه مدت آموزشي كتابداري ( مبتدي و پيشرفته‌تر) براي كتابداران كتابخانه‌هاي عمومي خراسان برگزار گرديد. در اين دوره‌ها كه به پيشنهاد اداره فرهنگ و ارشاد اسلامي خراسان و تدريس اعضاء هيأت علمي گروه كتابداري انجام شد، كتابداران كتابخانه‌هاي عمومي استان با جديدترين پيشرفتهاي علم كتابداري و اطلاع رساني آشنا شدند. افزون بر دوره‌هاي ذكر شده، دوره‌هاي ديگري به صورت غير رسمي با استفاده از استادان گروه برای كتابخانه آستان قدس رضوي، اداره کل آموزش و پرورش خراسان، مركز آموزش عالي جهاد سازندگي و نهضت سواد آموزي استان برگزار گرديد.

گروه كتابداري و اطلاع رساني با همكاري كتابخانه مركزي و مركز اسناد دانشگاه فردوسي مشهد اقدام به برگزاري دو دوره كوتاه مدت آموزش كتابداري و اطلاع رساني نموده است. نخستين دوره اين آموزشها در تابستان سال 1370 به مدت 8 هفته و دومين دوره در تابستان 1378 به مدت 4 هفته برگزار گرديد. شركت كنندگان در نخستين دوره كتابداران كتابخانه‌هاي دانشگاه فردوسي (مشهد) و دانشگاه علوم پزشكي مشهد بودند و در دوره دوم تنها كتابداران شاغل در كتابخانه‌هاي دانشگاه فردوسي (مشهد) شركت داشتند. هدف از تشكيل اين دوره‌ها، آشنايي كتابداران دانشگاهي با آخرين یافته های علم كتابداري و اطلاع رساني بود.

آموزش دوره كارداني كتابداري

همانگونه كه در تاريخچه گروه بيان شد، پس از بازگشائي دانشگاهها فعاليت‌هاي گروه كتابداري دوباره آغاز شد و نخستين گروه دانشجويان كارداني كتابداري به تعداد 40 نفر در نيمسال اول سال تحصيلي 65-64، از طريق آزمون سراسري پذيرش شدند.

در ابتداي كار، آموزش دروس كارداني به عهده تنها عضو رسمي هيأت گروه و همكاري متخصصان كتابخانه مركزي انجام شد، كه پس از آن مدرسان به تدريج به صورت رسمي كار آموزشي را در گروه آغاز نموده و به كادر آموزشي گروه پيوستند. دوره كارداني كتابداري شامل 82 واحد درسي بود كه از اين واحدها 37 واحد تخصصي،27 واحد پايه و 18واحد عمومي محسوب مي‌شد اين دوره آموزشي تا ابتداي سال تحصيلي72-71 ادامه پيدا كرد و طی این سالها تعدادي دانشجو مشغول به تحصيل  ‌شدند ( جدول شماره 1).

در سال تحصيلي 72-71 به لحاظ پاره‌اي از مشكلات و تداخل دروس كارداني و كارشناسي، پذيرش دانشجو در اين مقطع متوقف شد.

لازم به ذكر است كه نخستين دانشجويان دوره كارداني در پايان سال تحصيلي 67-66 موفق به كسب مدرك كارداني كتابداري و اطلاع رساني شدند كه در واقع نخستين فارغ التحصيلان رسمي اين گروه محسوب مي‌گردند. اكثر اين فارغ التحصيلان در دوره كارشناسي ناپيوسته موفق به اخذ مدرك كارشناسي و تعدادی از آنها نيز مدرك كارشناسي ارشد و حتی دکترای كتابداري و اطلاع رساني را گرفتند. اكثر قريب به اتفاق فارغ التحصيلان اين دوره چه با مدرك كارداني يا كارشناسي و يا كارشناسي ارشد جذب انواع كتابخانه‌هاي ايران شده‌اند.

جدول شماره 1: آمار دانشجويان و فارغ التحصيلان كارداني كتابداري

آموزش دوره كارشناسي كتابداري و اطلاع رساني (روزانه)

اين دوره با تصويب شوراي انقلاب فرهنگي در سال 1370 در گروه آغاز به كار كرد. نخستين دانشجويان كارشناسي كتابداري به تعداد 49 نفر از طريق آزمون سراسري پذيرفته شده و از ابتداي سال تحصيلي 71-70 به تحصيل مشغول شدند. نخستين فارغ التحصيلان كارشناسي كتابداري و اطلاع رساني دانشگاه فردوسي (مشهد) در تير ماه 1374 تحصيلات خود را پس از 8 نيمسال به پايان رساندند . (جدول شماره 2).

تعداد دروس ارائه شده در دوره كارشناسي كتابداري با گرايش علوم انساني و اجتماعي از سال تحصيلي 71-70 تا 75-74 بدين شرح بود.

 از سال تحصيلي 75-74 با تغييراتي كه در برنامه دروس دوره كارشناسي انجام گرفت تعداد دروس دوره كارشناسي به شرح ذيل تغيير كرد:

 جدول شماره 2: آمار دانشجويان دوره كارشناسي كتابداري و اطلاع رساني (روزانه)

آموزش دوره كارشناسي كتابداري و اطلاع رساني (شبانه)

بنا به درخواست گروه و موافقت دانشگاه، از سال تحصيلي 74-73 تعداد 50 دانشجو از طريق آزمون سراسري براي دوره كارشناسي شبانه پذيرفته شده كه از اين تعداد 20 نفر به تحصيل مشغول شدند. به جز سال تحصيلي 77-76 همه ساله تعدادي دانشجو براي دوره شبانه انتخاب مي‌گردند( جدول شماره 3).

   نخستين گروه از دانشجويان دوره شبانه كتابداري و اطلاع رساني در تيرماه 1377 تحصيلات خود را به پايان رسانيده و موفق به گرفتن مدرك كارشناسي گرديدند.

جدول شماره 3 آمار دانشجويان دوره شبانه

آموزش دوره كارشناسي ارشد كتابداري و اطلاع رساني

   گروه كتابداري و اطلاع رساني با بازگشت دو نفر از اعضای خود که برای ادامه تحصیل در مقطع دکترا به استرالیا اعزام شده بودند و  پس از كسب مجوز براي پذيرش دانشجو در مقطع كارشناسي ارشد، در سال تحصيلي 77-76 تعداد 8 دانشجو با گرايش اطلاع رساني را پذيرا بوده است (جدول شماره4).

اين دانشجويان بايستي در مدت 4 نيمسال تحصيلي تعداد 32 واحد به شرح زير را بگذارانند:

دانشجوياني كه مدرك كارشناسي آنها غير كتابداري است مي‌بايست علاوه بر 38 واحد فوق،   7 واحد اضافه بگذرانند. ضمناً یادآوری می شود که فهرست اسامی دانش آموختگان کارشناسی ارشد در بخش پیوست آمده است.

جدول شماره 4: آمار دانش آموختگان كارشناسي ارشد كتابداري و اطلاع رساني

آموزش دوره دكتراي كتابداري و اطلاع رساني

با برنامه ريزي‌هاي قبلي و مشاركت دانشگاه شيراز، ايجاد دوره دكتراي كتابداري و اطلاع رساني براي نخستين بار در ايران، در دانشگاههاي وابسته به وزارت فرهنگ و آموزش عالي به صورت مشترك در دانشگاه فردوسي (مشهد) و دانشگاه شيراز در سال 1377، به تصويب شوراي انقلاب فرهنگي رسيد.

   نخستين گروه از دانشجويان اين دوره پس از آزمون كتبي و مصاحبه حضوري به تعداد 4 نفر انتخاب گرديدند  كه نيمه دوم سال تحصيلي 79-78 ابتدا در دانشگاه شيراز و پس از يك سال در دانشگاه فردوسي (مشهد) به تحصیل در این مقطع مشغول شدند. از این تعداد 2 نفر در دانشگاه فردوسی و 2 نفر در دانشگاه شیراز آغاز به تحصیل کردند. در سال 1381 نیز گروه کتابداری و اطلاع رسانی دانشگاه فردوسی مشهد به صورت مستقل آزمون ورودی دوره دکتری برگزار کرده و بعد از مصاحبه حضوری 4 دانشجوی دکتری پذیرفت که از نیمسال اول سال تحصیلی 1381-82 تحصیلات خود را شروع کرده اند . ضمناً برای سال تحصیلی 1383-84 نیز 4 دانشجوی دکتری نیز پذیرفته شده که در نیمسال آتی مشغول به تحصیل خواهند شد.

جدول شماره 5 آمار دانش آموختگان دکترای کتابداری و اطلاع رسانی

   موقعيت حرفه‌اي دانش آموختگان گروه

   بسياري از فارغ التحصيلان گروه كتابداري و اطلاع رساني دانشگاه فردوسي (مشهد) بلافاصله پس از پايان تحصيلات جذب كتابخانه‌هاي مختلف در سراسر ايران گرديده‌اند. بيشتر اين كتابداران در كتابخانه‌ها دانشگاهي، اختصاصي و در درجه سوم كتابخانه هاي عمومي به كار اشتغال دارند.

   در مشهد بيشترين تعداد دانش آموختگان در كتابخانه مركزي آستان قدس و كتابخانه‌هاي وابسته، كتابخانه‌هاي دانشگاههاي فردوسي (مشهد)، دانشگاه علوم پزشكي مشهد، دانشگاه آزاده اسلامي مشغول به كارند. تعدادي از اين فارغ التحصيلان نيز جذب كتابخانه‌هاي تخصصي نظير سازمان برنامه و بودجه، اداره استاندارد، كارخانجات خصوصي نظير توكلان توس و نظاير آنها گرديده‌اند.

   اعضاء هيأت علمي گروه علوم كتابداري و اطلاع رساني

   چنانكه گفته شد آموزش رسمي كتابداري در قالب كهاد (گرايش) كتابداري و تك درس از اواخر سال 1356 آغاز گرديد. در آن زمان دو مربي ( آقاي امير عباس مجذوب صفا و جواد يغمايي) و يك استاديار       ( خانم دكتر فاطمه مهاجري ) به كار آموزش دروس مختلف مشغول بودند. در سال 1364 همزمان با بازگشايي رشته كتابداري تنها يك عضو رسمي هيأت علمي (جواد يغمايي) در گروه مشغول به كار بود.

   با پذيرش نخستين دوره رسمي كارداني كتابداري، يك مربي ديگر رسماً به اعضاء هيأت علمي گروه اضافه شد ( مرحوم غلامحسين جاويد كبيري ) و پس از آن به تدريج ديگر اعضاء به كادر آموزشي گروه پيوستند.

در حال حاضر تعداد اعضاء هيأت علمي گروه عبارتند: از يك استاد، دو دانشیار، دو استاديار، دو مربي و يك مربي آموزشيار.

http://epl.um.ac.ir/lib_f/history_f.php