به منظور تقدیر از اهل قلم وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی از سال 1361 طرح گزینش و معرفی بهترین کتابها ی منتشر شده در موضوعهای مختلف را به عنوان کتاب سال جمهوری اسلامی ایران به اجرا گذاشت.اولین جایزه در 22 بهمن 1362 اعطا شد.ده سال بعد مرکز مطالعات و تحقیقات فرهنگی طرحی را به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ارائه  کرد که بر مبنای آن مقرر شد به کتابهای چاپ خارج نیز چایزه تعلق بگیرد.در ابتدا موضوعها منحصر به فرد موضوعهای دینی و زبان و ادب فارسی بود.لکن بعدا دو حوزه ایران شناسی و اسلام شناسی موضوع این جایزه قرار گرفت. یعنی کتابهایی که در خارج در زمینه های مختلف مربوط به ایران (قبل و بعد از اسلام) و نیز در زمینه علوم اسلامی چاپ و منتشر شده باشد.اولین جایزه ی جهانی کتاب سال از سال 1372 به مرحله ی اجرا در آمد.